PoczÄ…tki drukarstwa

Mnisi buddyjscy pierwsi wpadli na pomysł odbijania znaków pisarskich i symboli stemplami. Tak powstała słynna Diamentowa sutra w 2. poł. IX w. Począwszy od XI wieku coraz większe uznanie dalekowschodnich drukarzy zdobywała technika ręcznego drukowania za pomocą pojedynczych stempli wykonywanych z metalu, które można uznać za prototypy dzisiejszych czcionek.

Za ich wynalazcę uważa się Li Shenga, członka cesarskiego dworu. W Europie pojawiła się najpierw technika drzeworytowa, i to dopiero w końcu średniowiecza. Nie była zbyt wygodna, ale wystarczała na ówczesne potrzeby wydawnicze. Dopiero narodziny renesansu i wzrost zapotrzebowania na znaczne ilości książek sprawiły, że przypomniano sobie o ruchomych stemplach używanych od dawna na Wschodzie.

Około 1437 roku Johann Gutenberg (J. Gensfleisch zum Gutenberg), niemiecki mincerz i złotnik parający się wydawaniem książek, zlecił mogunckiemu rzemieślnikowi Konradowi Sasbachowi wykonanie pierwszej w historii prasy drukarskiej. Jej konstrukcja opierała się na prasach używanych do tłoczenia wina, z tym że na powierzchni tłoczonej znajdował się układ rowków na ołowiowo-cynowe czcionki. Początkowo drukarz układał z czcionek wiersze i kolumny tekstu (czyli składał stronę), który miał być odbity na papierze. Następnie kładł karty papieru (lub pergaminu) na wypukły skład formy drukowej powleczony farbą drukarską. Później dociskał od góry tłok prasy do karty, co powodowało odciśnięcie na niej tekstu. Zaletę prasy drukarskiej stanowiła możliwość wymiany czcionek w składzie (a więc wierszach i kolumnach), tak że nawet w przypadku wydrukowania błędu w jednym egzemplarzu można go było uniknąć w następnym.

W 1448 roku Gutenberg wespół z mogunckim kupcem Johannem Fustem otworzył warsztat drukarski. Przystąpił do swojego największego dzieła - wydania Biblii (sfinalizował je w 1455 lub 1456 r.). Biblia Gutenberga, której nakład wynosił prawdopodobnie 165 egzemplarzy wytłoczonych na papierze i 35 woluminów pergaminowych, była znana w całej Europie. Jednak Gutenberg popadł w długi i jego warsztat wraz z nakładem Biblii przeszedł w ręce wspólnika. Pierwszy dokładnie datowany druk - Psałterz moguncki z 1457 roku, wyszedł już z warsztatu Fusta i jego nowego wspólnika, ucznia Gutenberga, Petera Schoffera. W 2. połowie XV wieku pojawiły się także barwne inkunabuły wykonywane techniką drzeworytową.

Prasa Gutenberga stała się pierwowzorem późniejszych dociskowych maszyn drukarskich przeznaczonych do druku wypukłego wykonywanego bezpośrednio na podłożu. Forma drukowa takiej maszyny miała wyeksponowany skład w postaci wysuniętych ponad jej płaszczyznę czcionek. Ich górną powierzchnię pokrywano farbą drukarską. W trakcie dociskania tłokiem następowało jednocześnie tłoczenie i odbijanie liter na papierze. Przez trzy stulecia drukarska prasa dociskowa ulegała różnym ulepszeniom, ale sama metoda druku nie zmieniła się. Obok druku wypukłego istniał również druk wklęsły, w którym tekst lub rysunek były wytrawiane albo grawerowane tak, że powstawał ich negatyw. Na Wschodzie rozwijał się również sitodruk polegający na drukowaniu obrazu za pomocą szablonu z nałożoną drobną siatką. Siatkę tę pokrywano następnie farbą drukarską, co umożliwiało uzyskanie obrazu zgodnego z konturem szablonu.

W 1812 roku niemiecki drukarz Friedrich König skonstruował maszynę do druku płaskiego. Skład w formie drukowej znajdował się w niej w jednej płaszczyźnie z jej powierzchnią, a druk był możliwy dzięki pokryciu górnych powierzchni czcionek substancjami oleofilowymi, łatwo wiążącymi farbę drukarską. Pozostałe elementy formy drukowej, podatne na zwilżanie, nie trzymały farby. Element dociskowy w maszynie Königa stanowił cylinder. Pod nim forma drukarska przesuwała się raz w jedną, raz w drugą stronę, co gwarantowało lepszą jakość druku. Prasę Königa napędzała maszyna parowa, dzięki czemu mogła ona pracować bez przerw, które były niezbędne przy obsłudze przez ludzi. Później König wraz ze swoim wspólnikiem Andreasem Friedrichem Bauerem opatentował nowy typ maszyny drukarskiej - dwuobrotową płaską, umożliwiającą jednoczesne drukowanie obu stron arkusza. W obu typach maszyn drukarskich pracowały dwa inne walce nakładające farbę na formę drukową. Mechaniczny chwytak zakładał arkusz na cylinder, który dociskał go do formy drukowej, a następnie przenosił zadrukowany arkusz na zewnątrz maszyny. W maszynie dwuobrotowej arkusze były najpierw dociskane do formy drukowej jednym cylindrem, później drugim, a dopiero po obustronnym zadrukowaniu odkładane. Jako pierwsze pismo wyszedł spod prasy Königa londyński dziennik "The Times".

Z kolei Amerykanin Richard Hoe otrzymał w 1846 roku patent na pierwszą rotacyjną maszynę drukarską. Została ona wyposażona w cylindryczne formy drukarskie, na których znajdowały się ograniczniki szpalt i kolumn. Pomimo znacznie większej wydajności problemem pozostawał skład tekstu, który musiał być wykonywany ręcznie. W 1884 roku niemiecki zegarmistrz Ottmar Mergenthaler skonstruował w USA linotyp umożliwiający maszynowe składanie czcionek w tekst (dlatego zwano go również składarką wierszową). Osoba odpowiedzialna za tekst wystukiwała poszczególne zdania na klawiaturze. Każde uderzenie w klawisz uruchamiało w magazynie (pojemniku na matryce) negatywową formę litery (matrycę) - była ona wrzucana przez tak zwaną szynę prowadzącą do szyny zbierającej (wierszownika). W niej z matryc i klinów powstawał tekst całego wiersza, który napełniano roztopionym ołowiem. W efekcie uzyskiwano jego ołowiany pozytyw. Po odlaniu wiersza automat odkładał matryce do specjalnego pojemnika i następowało składanie kolejnego wiersza. Gotowe wiersze układano w ramy kolumn na formie drukowej i w ten sposób wzory stronic gazet lub książek były gotowe do odbicia. Maszynową składarkę Mergenthalera ulepszył w 1887 roku amerykański urzędnik Tolbert Lanston. Jego składarką, zwana monotypem, umożliwiała sterowanie odlewarką wierszy za pomocą taśmy perforowanej, na której znajdował się zakodowany tekst. Zecer nie musiał więc wystukiwać każdego wiersza z osobna, gdyż składarką na podstawie taśmy robiła to samoczynnie.

W 1904 roku pojawiły się pierwsze offsetowe maszyny drukarskie. Twórcą techniki offsetowej był Amerykanin W. Rubel. W jego maszynie cylindryczna forma drukowa przenosiła tekst na gumowy walec, a dopiero potem na cylinder z założoną rolką papierową. We współczesnych maszynach offsetowych stosuje się formy drukowe wykonane z aluminiowej płyty lub folii pokrytych galwanicznie warstwami miedzi i chromu oraz materiałem światłoczułym. Za pomocą kopiowania, czyli odtwarzania tekstu lub obrazu na warstwie światłoczułej (przez naświetlenie warstwy światłoczułej przyłożonej do formy kopiowej i usunięcie fragmentów naświetlonych), powstaje forma drukowa. Elementy drukujące (litery, kontury itp.) mają w niej własności wiążące farbę drukarską, pozostałe zaś nie. W maszynie rotacyjnej tekst jest przenoszony najpierw na cylinder pośredni pokryty gumą, a dopiero później za pomocą cylindra dociskowego na papier bądź inny materiał drukarski. Obecnie skład jest dokonywany za pomocą komputerów. Komputerową metodę składania czcionek, tzw. Digiset, wynaleziono w Niemczech w 1965 roku. Jedynie druk odbywa się tradycyjnymi technikami drukarskimi.

Życie i technika 16,17 PolskieMedia AmerCom